การมัดหมี่

ก่อนนำผ้าฝ้ายมามัดหมี่นั้นต้องนำเส้นฝ้ายมาแช่น้ำ ขยำและทุบเรียกว่าการฆ่าฝ้าย แล้วบิดให้หมาด นำลงมาขยำกับน้ำแป้ง ซึ่งเตรียมจากแป้งมันสำปะหลังหรือแป้งข้าวจ้าว 1 ช้อนโต๊ะ ต้มกับน้ำ 5 ลิตร ปริมาตรพอท่วมฝ้าย ขยำประมาณ 15 นาที บิดให้หมาด พาดราว กระตุกให้เรียงเส้นและผึ่งให้แห้ง จากนั้นนำไปค้นหมี่ โดยนำไปวนรอบหลักค้น ซึ่งขนาดความกว้างสัมพันธ์กับความกว้างของฟืมที่จะใช้ทอผ้า จำนวนรอบที่พันสัมพันธ์กับลายหมี่ที่ต้องการมัดลายหมี่ นับจำนวนเส้นฝ้ายให้เป็นหมวดหมู่ มัดไว้ด้วยสายแนน แต่ละหมู่เรียกว่าลูกหมี่หรือลำหมี่ ซึ่งจะมีเส้นฝ้ายสัมพันธ์กับลายหมี่ และจำนวนผืนผ้าที่ต้องการลายหมี่มีหลากหลายคิดค้นขึ้นตั้งแต่บรรพบุรุษและถ่ายทอดกันมา คนมัดหมี่ในสมัยปัจจุบันล้วนแต่เลียนแบบมาจากของเดิม ซึ่งไม่ปรากฏหลักฐานว่า ลายใดใครเป็นคนคิดค้น และคิดค้นเมื่อใด อาจมีการคิดค้นลายหมี่ใหม่ๆ แต่ไม่มีใครแสดงความเป็นเจ้าของ ลายหมี่ของชาวอำเภอวานรนิวาสและบ้านม่วงมีเอกลักษณ์ เช่น ลายวานรนิวาส โค้งปิ้งงู กรรณวานร นาคขอ แท่งเทียน ขิด ดอกกระเจียว เครือย่านาง หอปราสาท สร้อยดอกหมาก น้ำไหล   ยอดคราม ต้นสนเล็ก เครือตอกห้อย หมี่โบราณ นาค สน ฟันปลา สายฝนบวก ขันหมากโบราณ ธรณีขุมทรัพย์ อนุสรณ์พบรัก ต้นหูลิง บันไดสวรรค์ โคมห้า สะเก็ดธรรม

เมื่อค้นหมี่เรียบร้อยแล้วจึงเริ่มมัดลายโดยใช้เชือกที่มีคุณสมบัติกันน้ำได้ มัดลูกหมี่เป็นข้อๆ ตามลายที่ต้องการซึ่งอาจเริ่มจากมุมใดมุมหนึ่ง หรือเริ่มจากตรงกลางหลักหมี่ขึ้นกับความชำนาญของผู้มัด เมื่อมัดหมี่เสร็จเรียบร้อยแล้ว เอาเชือกร้อยหัวหมี่ไว้จึงถอดออกจากหลักหมี่ แช่ฝ้ายมัดหมี่ในน้ำให้เปียกและบิดให้หมาด นำไปย้อมสีคราม ล้างให้สะอาดแล้วนำมาแก้ปอมัดหมี่ได้ฝ้ายมัดหมี่ นำฝ้ายมัดหมี่คล้องใส่กงซึ่งวางระหว่างตีนกง 1 คู่ จัดเส้นฝ้ายให้เป็นระเบียบ ย้ายเส้นฝ้ายออกจากกงพันเส้นฝ้ายเข้าหลอดเล็กๆ ที่เสียบแน่นอยู่กับเหล็กไนของหลา ความยาวของหลอดไม้ไผ่สัมพันธ์กับร่องกระสวยทอผ้า เมื่อหมุนล้อไม้ไผ่ของหลา เหล็กไนและหลอดไม้ไผ่จะหมุนเอาเส้นฝ้ายออกจากกงเข้าไปพันรอบแกนไม้ไผ่ ให้ได้จำนวนพอเหมาะกับร่องกระสวยทอผ้า ถอดหลอดไม้ไผ่ออกจากเหล็กไน ร้อยหลอดฝ้ายที่ปั่นออกได้แล้วตามลำดับก่อนหลัง หากร้อยผิดลำดับหรือเชือกร้อยขาดทำให้ลำดับผิดไป จะสร้างปัญหาในการทอผ้ามากไม่สามารถกำหนดลายตามที่ต้องการได้